Groots en meeslepend mislukken

IMG_2101Een van mijn favoriete schrijvers is J. M. Coetzee (met Engels tongval uitgesproken als Koitsie). Een nobelprijswinnaar wiens boeken vooral opvallen door mannelijke hoofdpersonen, die nooit het leven krijgen waar ze naar verlangen. Ze verliezen een been, een moeder, worden verliefd op een van hun studenten of verliezen hun dromen en onschuld.

Coetzee is geen vrolijke schrijver. Ik vraag me na elk boek weer af waarom ik het in een ruk heb uitgelezen, terwijl de boodschap vaak somber is; depressief is misschien zelfs een beter woord. In het boek dat ik deze kerstvakantie las, ‘Portret van een jongeman’, zien we een jeugdige schrijver in de vroege sixties die zijn thuisland Zuid-Afrika verlaat om naar Londen te vertrekken. Hij heeft grote aspiraties, wil grootse meeslepende ervaringen opdoen, maar het lukt allemaal niet zo goed.

Hij heeft wat affaires maar dat wordt niets. Hij denkt teveel, kan zich niet overgeven, en het grote verlangen om zich gepassioneerd in iets te verliezen blijft onvervuld. Het is simpelweg zo dat hij alles ‘dood denkt’. De flap van het boek wil de hoofdpersoon voorstellen als een jongen die zich niet goed staande weet te houden in het leven. Ik zelf vind hem nogal pathetisch, iemand die bij alles lijkt te denken ‘Het wordt toch allemaal niets’.

Het is ook een tijdsbeeld. Veel literatuur van die tijd heeft die ondertoon. Het zijn de jaren voordat de popmuziek van Engeland een hip en levendig land maakte. De wereld bevond zich in de Koude Oorlog, en het Zuid-Afrika dat Coetzee in dit ‘Portret’ schetst was nog het land dat berucht was door de apartheid. Een land met een overweldigende natuur, dat de hoofdpersoon ontroert als hij er ver van huis boeken over leest, maar tevens een land dat hij per se wilde ontvluchten. Waardoor hij terecht komt in een mistig en regenachtig Engeland, waar het maar niet wil vlotten met de contacten.

Omdat hij in zijn levensonderhoud moet voorzien wordt hij computerdeskundige. Ook daar weer een tijdsbeeld. Hij spreekt over de Atlas computer, een oud ding tegenwoordig van ver voor het moment dat mensen zich Pc’s gingen aanschaffen (halverwege de jaren tachtig), om over de publieke acceptatie van internet nog maar te zwijgen (die eind jaren negentig zijn beslag kreeg).

Hij wordt een specialist die samenwerkt met universiteiten, maar gelukkig wordt hij er niet van. Hij had een nieuwe Ezra Pound of TS Eliot willen worden, een groot schrijver, hij had meeslepend willen leven, de vrouwen willen proeven, iets willen zijn in het grote Londen dat zoveel meer magie in zich droeg voor hem dan het provinciale Kaapstad. Dat is hij dus niet. Hij is een werkende twintiger, die een toekomst voorziet en vreest van huisje boompje beestje in een mistig land.

‘Het enige wat hij heeft gedaan sinds hij in Southampton aan wal stapte was de tijd doden terwijl hij wachtte tot zijn lot zich zou aandienen’. Fatalisme ten top, een blijk van diepe romantische verbittering en teleurstelling. Iemand die nooit in het hier en nu kon of wilde gedijen. Niet omdat hij niet tegen het leven opgewassen zou zijn, maar omdat hij allesbehalve bescheiden was en alles op voorhand dood dacht, omdat alles te min voor hem was, zelfs zijn eigen kwaliteiten. En ik weiger dat louter aan de omstandigheden toe te schrijven.

Dat is mijn conclusie over de hoofdpersoon van dit boek uit 2002. Een hoofdpersoon waar ik me regelmatig grondig aan ergerde. De vraag is dan: waarom heb je het verhaal uitgelezen? Omdat Coetzee prachtig schrijft. Misschien wel het mooist van alle schrijvers. Iedere zin is transparant als glas en klopt, tot in het detail. Nergens de onmogelijke volzinnen die je bij andere schrijvers nogal eens aantreft, maar gewoon prachtig en eenvoudig taalgebruik. Recht door zee. Eerlijk. Zoals zijn hoofdpersoon ook zegt: ‘Wat genadeloze eerlijkheid betreft, genadeloze eerlijkheid is niet moeilijk om te leren. Integendeel, het is het gemakkelijkste wat er is.’

En daardoor weet Coetzee het voor elkaar te krijgen me met elk boek weer bij de keel te grijpen. Want zijn schets van de wereld mag dan somber zijn, een reden om te vluchten, te drinken, hedonist of bourgondier te worden of juist wereldverbeteraar, er schuilt veel scherpte in. Het is een spiegel waarin je als mens kijkt, zoals bij alle goede literatuur. Een spiegel die in elk geval je naïviteit over het leven tempert.

Ik wacht op zijn volgende boek, want hij heeft het voor elkaar dat ik al zijn werk gelezen heb, deze ervaren introverte mopperaar.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s