Tolstoj valt corrupte heersende klasse aan in ‘Opstanding’

2014-12-28 11.16.10Nu communicatie sneller gaat dan vroeger, denken we dat alles ook beter wordt. Dat mag zo lijken, ik hoor ondertussen heel wat mensen mopperen dat de computer lang niet alles sneller heeft gemaakt. Ooit hadden we kaartenbaksystemen, vaste telefoons, telex, fax en brieven. Dingen werden soms veel sneller afgehandeld dan tegenwoordig. Met name als er iets misgaat, dan kan het tegenwoordig enorm lang duren in verhouding tot vroeger.

De communicatie is niet altijd snel, de mens zelf wil dat wel zijn. Als iets geen spanning heeft, haken we af. We zijn intussen zo doordrenkt met amusement dat alles ‘leuk’ moet zijn. Dat een tijdje minder genieten en zelfs afzien ook tot iets moois kan leiden, past alleen nog bij popsterren en topsporters. Of het moet voor onze carriere zijn, dan willen we nog wel eens pijn lijden.

Over dit soort dingen ga je nadenken wanneer je het boek ‘Opstanding’ van Lev Tolstoj leest. En je gaat over wel meer dingen nadenken. Tegenwoordig doen we wat schamper over de grote 19e eeuwse schrijvers. Waren ze in de jaren zestig tot tachtig ineens trend onder studenten, na de val van de Berlijnse muur viel ook hun aantrekkelijkheid weg. Het wegvallen van het socialisme had tot gevolg dat het westen definitief ten prooi viel aan het kapitalisme en zo gingen we ons ook gedragen.

Alles moest nieuw en onderscheidend worden, de gemiddelde student werd een yup. Vorige generaties vonden de nieuwe jeugd braaf en conformistisch, maar zelf vonden ze zichzelf snel. De Russische klassieken Dostojewski, Toergenjew, Tsjechow, Achmatova en Tosltoj werden steeds meer als stoffig ervaren. Zeker ook met de enorme toename van internetpopulariteit tussen 1995 en 2000.

Ons vermogen om naar anderen te luisteren of om de tijd te nemen voor grote klassieke werken is drastisch afgenomen. Boodschappen moeten liefst in 140 tekens worden verteld en een boek moet tegenwoordig in elk geval een gruwelijke moord of robuuste seks bevatten om te verkopen. In de 19e eeuw luisterden mensen volgens Neil Postman bij de Amerikaanse presidentsverkiezingen nog 7 (!) uur naar een debat. Dat kunnen we niet meer tegenwoordig. We zijn erg gegroeid in ons ongeduld.

We vinden dat de boodschapper zijn boodschap moet aanpassen aan zijn publiek. Dus alles moet leuker, vlotter en amusanter, anders kun je de aandacht wel vergeten. We kweken op die manier generaties die alleen nog willen luisteren naar dat wat zij leuk vinden; niet naar wat hen versterkt of intelligenter maakt. Intellectueel is geen complimenteus woord tegenwoordig. Nadenken is niet populair; je gevoel volgen wel.

Ik vrees dus dat er niet nog heel veel mensen zijn die ‘Opstanding’ van Tolstoj tot zich zullen nemen. Want het kost even tijd om terug te schakelen naar het tempo van de 19e eeuw, waar statusgesprekken niet over een Audi TT of Spyker gingen, maar over paardenkoetsen. Maar toch is het jammer. Want er staat veel in dat ons iets kan leren. Met name over de manier waarop je een samenleving inricht. En over de psychologie van de 19e eeuw die veel meer op waarneming was gebaseerd dan op theoretische kaders.

De inhoud dan. Het boek gaat over een liefde tussen de hoofdpersonen prins Nechljoedow en Maslowa. De twee zijn verliefd geweest in hun jeugd, maar na de verwekking van een kind heeft Nechljoedow Maslowa laten zitten.Na de dood van haar kind raakt ze verbitterd en zoals dat in de oude Russische romans gaat komt zij terecht in een negatieve spiraal, wordt prostituee en uiteindelijk beschuldigen ze haar ten onrechte van moord. Nechljoedow komt in de jury terecht die haar veroordeelt en na haar veroordeling krijgt hij wroeging. Hij probeert haar uit de gevangenis te krijgen door met haar te trouwen, maar zij is woedend op hem vanwege de dingen die gebeurd zijn. Ze sterft nog liever dan met hem mee te gaan.

Hier zien we hoe Tolstoj de geslaagde man plaatst tegenover de gevallen vrouw. En Tolstoj zou Tolstoj niet zijn als de geslaagde man eigenlijk de (zij het tot inkeer gekomen) rotzak is en de gevallen vrouw in feite de vleesgeworden zuiverheid. De schrijver was een anarchist en op deze manier laat hij zijn weerzin zien tegen misstanden in de samenleving. Waar prins Nechljoedow laaghartig om is gegaan met Maslowa, gaat de corrupte juridische en politieke klasse van het 19e eeuwse Rusland slecht om met de gewone man. De gevangenissen zitten vol met mensen die ten onrechte zijn veroordeeld.

In de woorden van Nechljoedow weet de gewone man van die tijd ‘dat wij’ (hij bedoelt de rijken, de grootgrondeigenaars) ‘hem bestelen door in ons voordeel uit te buiten wat het eigendom van de gemeenschap zou moeten zijn. En als die man dan uit onze bossen een beetje sprokkelhout meeneemt om zijn kachel aan te steken, dan sluiten we hem in de gevangenis op en maken hem wijs dat hij een dief is.’

In ‘Opstanding’ passeren veel gevangenistaferelen. Hier zit een parallel met Dickens die ook het sociale onrecht van zijn tijd beschreef en inbedde in meeslepende verhalen. De beschrijvingen van het gevangeniswezen liegen er niet om. Het zijn broedplaatsen voor drank en verkrachtingen. Lijfstraffen logen er niet om en afzonderingscellen zaten vol ratten. Als je in slaap viel omdat je gewoon niet meer kon, kropen de dieren over je heen.

Als prins Nechljoedow gaat inzien dat hij zich als een nare man heeft gedragen, vat hij de innerlijke opdracht op om onschuldige gevangenen te bevrijden. Het is zijn ex-geliefde Maslowa die deze vlam in hem aanwakkert. En in zijn pogingen om haar en anderen vrij te krijgen, geeft Tolstoj ons en passant een beeld van de wrange reacties van de puissant rijke upper class van zijn tijd. Meestal gaat het om het in stand houden van tradities en procedures, volgens Tolstoj alleen maar om een systeem in stand te houden waarin zij goede posities bekleden.

En wat kunnen wij er mee? We kunnen van Tolstoj leren kijken naar onze maatschappij, en naar onszelf. Misstanden blijven misstanden, mensen blijven mensen, hoe zeer we ook dromen van robotisering en vakanties naar andere planeten. Maar zijn dat wel verstandige wegen? Zitten we wel op paden die goed zijn voor ons en voor onze planeet? Dergelijke vragen zijn niet zo populair tegenwoordig. Je scoort er niet mee. Mensen zien op Facebook of Instagram liever de foto van een kind of een fles wijn dan een kritische politieke noot. Dat was echt niet anders in de tijd van Tolstoj. Ook toen had niemand zin in moralisten.

Zoals Tolstoj kijkt naar zijn tijd, daarin zit veel kritiek die hem niet populair zal hebben gemaakt bij de heersende klasse. Tolstoj keek naar zijn wereld en leverde een bijdrage aan de discussie erover. In een tijd dat er nog geen beeldcultuur was, en zelfs geen radio, namen de mensen kennis van het nieuws via kranten (die toen nog ‘courant’ heette) en via de toespraken in de kerken.

Het sleutelwoord is moraal. In de postcalvinistische samenleving van onze tijd is dat een vies woord. ‘Tot inkeer komen’ wordt geassocieerd met christendom en dat is de onaantrekkelijke religie van onze voorvaderen; wij zijn dat stadium voorbij. Alles wat ook maar enigszins doet denken aan dat christendom vervult ons op voorhand met tegenzin.

Maar tot inkeer komen hoeft helemaal niet christelijk te zijn. Zonder veroordeling te kijken naar iets dat je doet en dat niet goed uitpakt, daar is niets moralistisch aan uiteindelijk. In dat verband kan het geen kwaad de vraag aan jezelf stellen: zijn we goed bezig? En dat is wat Tolstoj mooi maakt. Er zijn mensen die vechten tegen een kwaad. Die er hartstochtelijk aan werken iets goed te doen. En die daar de tijd voor hebben, omdat er geen amusement is dat hen voortdurend afleidt.

Ricardo Semmler, de grote business man van Semco, heeft gelijk. Een roman lezen is beter dan een business boek. Je gaat zelf denken, in plaats van op de schouders te staan van Ben Tichelaar en zijn vrienden. Hieronder nog een link waar je meer over het boek ‘Opstanding’ van Tolstoj.

 

http://over-boeken.blogspot.nl/2014/04/opstanding-lev-tolstoj.html

 

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s