Boeken en platen uit eigen verzameling (2): ‘De laatste der rechtvaardigen’ Andre Schwarzbart

2014-11-15 12.17.00‘De laatste der rechtvaardigen’ van Andre Schwarzbart is een boek dat lang niet in mijn boekenverzameling stond omdat ik het aan een ex had meegegeven. Maar in een stoffig antiquariaatje ergens in Zeeland vond ik het boek terug in de uitvoering waarin ik het meer dan 25 jaar geleden kocht. Het vertelt het verhaal Ernie Levy, een Joods jongetje dat de holocaust meemaakt.

Het vertelt ook het verhaal van zijn voorvaderen die vanaf de 12e eeuw de ene vervolging na de andere meemaken. En omdat het een mooie persoonlijke vertelling is, komt het verhaal zeer indringend binnen. Destijds, halverwege de jaren tachtig van de vorige eeuw, boeide het jodendom mij enorm. Ik was uit eigen vrije beweging christelijk geworden, en wel zo overtuigd dat vrienden vreesden dat ik geloofswaanzinnig was geworden. Een idee dat vooral te maken had met mijn toeweiding en passie aan dat waar ik in geloofde, en met het feit dat ik niet langer zoop of blowde.

Een paar jaar later had ik al niets meer met het traditionele christendom. Ik vond dat hun leer te ver verwijderd was geraakt van de bijbel, waar ik toen een sterk geloof in had. Al vroeg in de jaren tachtig bracht de schrijver Heere Heeresma mij in contact met het jodendom, dat ik alleen maar van een afstand kende. Ik heb mede door zijn invloed meer dan 10 jaar zeer intensieve studies gemaakt van de bijbel, van de volkeren en landen uit de oudheid en vooral ook van het joodse volk.

Omdat ik van huis uit katholiek was, liet ik me uitschrijven uit de Roomskatholieke kerk vanwege het verleden van antisemitisme dat ik de kerk niet kon (en kan) vergeven. Het boek van Andre Schwarzbart was een van de boeken die me motiveerden om het te doen. Ik had voor Schwarzbart het boek ‘Hierheen, naar de gaskamers, dames en heren’ van Tadeusz Borowski gelezen en dat liet me al behoorlijk schrikken.

‘De laatste der rechtvaardigen’ was minder cru in zijn beschrijvingen en kwam daardoor gek genoeg harder binnen. Juist doordat het boek meer menselijkheid uitstraalde. Borowski beschreef met name het demonische karakter van de Holocaust. In zijn beleving was iedere menselijkheid afwezig. Mensen zijn ratten, en dat wilde hij laten voelen. Dat lukte hem. Je voelt de pijn van de schrijver, die in de jaren vijftig zelfmoord pleegde, omdat hij de ervaringen van het kamp niet de baas kon.

Schwarzbart vervlecht de onmenselijkheid met diepe menselijke tederheid. Luister maar:

‘Toen tilde hij het lijk van de jongen op en legde het met een eindeloze zachtheid op de steeds groter wordende stapel van Joodse mannen, Joodse vrouwen en Joodse kinderen, die door het schokken van de trein heen en weer slingerden in hun laatste slaap.

Hij was mijn broertje, zei een klein meisje met een soort verwarring, een vage verlegenheid, alsof ze niet wist wat voor houding ze tegenover hem aan moest nemen. Hij ging bij haar zitten, trok haar op zijn knieen en zei: Ook hij zal straks worden, samen met al de anderen, straks als we in het koninkrijk Israel aangekomen zijn.’

Juist door het klein te maken en teder, wordt het zo indringend en weet je als lezer zelf niet waar je je bergen moet. Dit soort boeken riepen in mijn ‘bijbelse periode’ al wel grote vragen op, zoals: waarom greep god niet in? Daar vond ik overigens ook antwoorden op in mijn toenmalige geloof die niets met antisemitisme te maken hadden. Niet iedere christen-goj hoeft zijn toevlucht te nemen tot antisemitisme om de wreedheden tegen het joodse volk te kunnen rechtvaardigen.

In het boek maakt de lezer ook kennis met het fenomeen van de Lamed-Waf. Dit idee uit de Joodse traditie loopt als een rode draad door het boek heen en ik moet zeggen dat ik het destijds prachtig vond, en nog wel interessant als idee. Per generatie zijn er 36 Lamed-Waf, ofwel rechtvaardigen, verspreid over de hele wereld. Deze rechtvaardigen leiden in het verborgene het joodse volk. Niemand weet precies wie het zijn, maar ze zijn er.

‘De laatste der rechtvaardigen’ is een uniek document voor mensen die meer willen weten van het antisemitisme. Het wordt volkomen duidelijk dat hier onschuldigen naar de slachtbank worden geleid. Steeds weer opnieuw. Overigens wordt dat joden nu steeds weer nagedragen. ‘Jullie hebben zelf zoveel ellende gehad, jullie zouden beter moeten weten’.

De holocaust als leerschool? Kan zoiets een leerschool zijn, of verklaart het juist waarom een volk verhard is en niet meer open staat voor leren van anderen? Wat heeft het Joodse volk van niet-Joden te verwachten? Wat heeft het in de loop van de eeuwen aan blijken van vertrouwen gekregen van de niet-Joodse wereld? Dat zijn de vragen die de laatste joodse generaties zich zijn gaan stellen.

Ze verwijten hun voorvaderen dat zij zich als Isaac naar de slachtbank hebben laten leiden. Waarom hebben jullie je niet verzet?, vragen ze. En: wij laten ons door niemand meer vernederen! Wij slaan keihard terug.

Het is deze houding die we helaas steeds vaker terugzien in de politiek van de Joodse staat Israel. Er zit een zekere onverzoenlijkheid in, die teruggaat op een diep trauma in de geschiedenis van het volk. Een wond die heel wat dieper zit dan wij kunnen begrijpen of onder woorden kunnen brengen met onze veilige Europese retoriek-op-afstand, of die retoriek nu pro- of contra-Israel is.

Schwarzbart’s ‘De laatste der rechtvaardigen’ kan niet-Joden leren meer begrip voor en daardoor invloed op Joodse standpunten te krijgen, bijvoorbeeld in de kwestie met de Palestijnen. Een geslagen kind vecht hard terug en voelt zich ook vaak slachtoffer als het geen slachtoffer is. En daar begint de ellende. Want slachtofferschap rechtvaardigt veel hardvochtigheid. En hardvochtigheid leidt tot meer pijn. Waarmee overigens absoluut niet gezegd is dat iemand verantwoordelijk is voor het lijden dat hem wordt aangedaan.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s