De dichter Fernando Pessoa: ‘Weet ik veel wat ik van de wereld denk’

2014-05-22 20.07.37Maak niet meer van de dingen dan ze zijn. Dicht ze geen ziel toe, vergelijk ze niet met andere dingen. Een bloem is een bloem en geen geest. Een boom is een boom en dat is wat het is. Een bloem en een boom natuur noemen voert eigenlijk al te ver. Natuur kan je niet zien zoals je een vlinder kunt zien of een vogel. Natuur is een woord, een abstractie en iets concreets abstract maken is moeilijk doen.

Wie dit begrijpt, begrijpt al veel van de Portugese dichter Fernando Pessoa. In zijn poezie probeert de schrijver te laten zien dat we veel te diep nadenken over de dingen. We bedenken er van alles bij, doen nodeloos diepzinnig en verbinden van alles waar geen verband tussen zit. We hebben onze zintuigen en als we al iets god zouden moeten noemen, dan zijn het de mooie dingen die we daarmee waarnemen.

Maar hij noemt het geen god, hij vertikt zelfs het woord schoonheid toe te passen. Ook schoonheid kan je niet aanraken. Een lege term voor een man als Fernando. Wat niet waarneembaar is, bestaat niet. Het waarnemen zonder verdere interpretatie is een kunst die Pessoa zelf goed beheerst. Je zou hem een boeddhist kunnen noemen, maar het is geen man van –ismes. We begrijpen nergens iets van, dat is wat hij betoogt:

‘Wat ik denk van de wereld?

Weet ik veel wat ik denk van de wereld!

Als ik ziek werd zou ik daaraan denken.’

 

Als je naar de dingen kijkt zoals Pessoa, dan babbelen wij mensen allerlei onzin, verdrinken in afschuwelijke verplichtingen als gezellig moeten doen, bedenken allerlei dingen die niet bestaan, geloven daar in, maken er studies van, vullen er kranten mee en laten ons leven er door bepalen. In plaats van zoiets te doen, zat de dichter liever op een boot te wachten bij de Taag, zelfs als die niet kwam.

Poezie was in zijn optiek ook niet meer dan papiervulling, vergankelijke onzin. Zelfs de liefde bedrijven vond hij vermoeiend; veel beter konden geliefden een beetje aan het water zitten en met elkaar fantaseren over vrijages en het dan niet doen, dan hoefde je niet al je kleren uit te trekken en al die vermoeiende handelingen te verrichten.

Het lijkt op Lao Tse, de grote man van het oosterse taoisme. Niets doen was ook voor hem een uiterst nuttige bezigheid. Met streven bereik je niets, was zijn credo. Dus niet streven. Pessoa’s werk ademt dezelfde geest uit. Mensen maken zich te druk, willen te veel en leven van zelf bedachte illusies en abstracties en denken ook nog dat die belangrijk zijn.

Ondertussen is Pessoa minder somber dan je geneigd bent te denken als je hem hoort mopperen. Hij is verwant aan de bijbelse prediker, die het advies gaf om bij al dat gezwoeg dat je hebt te doen vooral ook te genieten. Buiten zijn, de wereld om je heen in je opnemen en je er aan overgeven, waarbij uiteraard de wijn niet wordt vergeten.

Hiervan een aardig voorbeeld uit zijn poezie. Als iemand tegen hem aan staat te praten over het onrecht dat tegen jan met de pet wordt begaan, springen hem de tranen in de ogen. Die man denkt dat Pessoa ontroerd is door zijn verhaal. Maar wat blijkt? Pessoa raakte ontroerd door het verschil tussen een koebel en een kerkklok die hij hoorde. De waarneming was belangrijker dan de theorie.

De boodschap is steeds: hou op met verbanden leggen, met abstracties bedenken, met al te breedvoerige verhandelingen. Proef, ruik, voel. En neem waar. Of in zijn woorden:

 

‘Essentieel is kunnen zien

kunnen zien zonder te denken

kunnen zien wanneer men ziet

en niet denken wanneer men ziet

noch zien wanneer men denkt’

 

Is Pessoa uit de tijd? Nou nee. Hij was zijn tijd ver vooruit en kan ook vandaag de dag nog gezien worden als een moderne denker. Zijn neiging om de dingen concreet te houden en abstracties onzin te vinden is door onze tijd nog lang niet goed begrepen. Denk hier bijvoorbeeld aan de competentieprofielen waarop we mensen selecteren. We gebruiken daar allerlei termen die je niet kunt waarnemen, die niet tastbaar zijn. Hoe meet je bijvoorbeeld zelfreflectie, flexibiliteit of gerichtheid op de buitenwereld? Dat valt niet te meten. Toch doen onze psychologen het en wij nemen ze erg serieus.

 

Toen ik in het prachtige Portugese stadje Evora op een terras zat waar studenten liepen te bedienen, las ik in het werk van de dichter. Twee van de serveersters kwamen langs en begonnen een gesprekken over hem. Een van hen noemde hem briljant. Dit komt omdat zijn zienswijze erg modern is. Een voorbeeld. Hij had scherp door dat mensen allerlei verbanden leggen, omdat hun brein nu eenmaal zo in elkaar zit. Het oorzaak-gevolg denken zegt meer over ons dan over de dingen die we waarnemen. Dat spreekt de modern geschoolde jongere aan en dat maakt Pessoa tot een belangrijke leraar van een generatie die opgroeit in het oerwoud van internet en sociale media.

 

 

Advertenties

Een gedachte over “De dichter Fernando Pessoa: ‘Weet ik veel wat ik van de wereld denk’

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s