VPRO zet Heere Heerersma-revival in!

Een jaar geleden overleed Heere Heeresma. De VPRO stond daar afgelopen zaterdag tijdens zijn boekenfestival bij stil, en wel in de Engelenbak. Het katern voor boekverkopers en boekenkopers, ‘Uitgelezen boeken’, jaargang 15, nummer 2, werd daar gepresenteerd en het nummer bevatte 40 stukjes van bekende en minder bekende schrijvers over Heeresma. De Volkskrant was er enthousiast over.

Cherry Duins, Arjan Peters, Helga Ruebsamen, Monika Sauwer, Heere Heeresma junior, Guus Luijters, Wim Hazeu en Wim Zaal zijn niet de geringste schrijvers, en ze hebben allemaal een bijdrage geleverd aan deze editie van ‘Uitgelezen boeken’. Het boekje en de radio-uitzending van afgelopen zaterdag deden recht aan de even geliefde als verguisde schrijver, die terug kan zien op een mooie schrijverscarriere.

Heeresma was iemand die een eigen weg ging, in navolging van zijn vader, die op zijn 10e overleed,. Vaak ging hij openlijk de strijd aan met bekende collega-schrijvers, uitgevers en recensenten. Hij noemde daarbij naam en toenaam, en dat heeft hem geen vrienden opgeleverd. In ‘Uitgelezen boeken’ komen nogal wat mensen voor, die ooit iets met Heeresma hadden en daarna niet meer. Ook in mijn bijdrage komt dit aspect naar voren.

Ik heb een zeer wezenlijke kant van Heere Heeresma mogen zien, namelijk de visie op de Schrift die zijn leven doortrok. Aangemoedigd door mijn Nederlands leraar Daan Mulder, die mijn opstellen op de middelbare school ‘Heeresmiaans’ noemde en misschien daarom met negens bekroonde, begon ik rond 1977 het werk te lezen van deze schrijver. En ik vond het prachtig. Met name de humor en de geweldige taal die zich door de verhalen bewoog, raakten me.

Omdat Heeresma destijds in een postbus woonde, dat hij in zijn boeken vermeldde (postbus 10579 te Amsterdam), schreef ik hem in 1979 aan, toen ik in een interview in De Tijd las dat Gertie Evenhuis met hem hield. Recht tegen mijn opvoeding, de tijdsgeest en de opvattingen van mijn meeste vrienden in, had ik mij tot de bijbel gewend en Heeresma zei daar veel interessants over tegen Evenhuis.

Heeresma liet mij kennis maken met het blad ‘Bijbels Denken’, dat uit een traditie kwam waarin ooit het tijdschrift van zijn vader had gestaan. De Flambouw heette dat tijdschrift, en na de dood van Heeres vader vervolgde deze traditie zijn pad met andere undergroundblaadjes die titels droegen als ‘Schriftuurlijke waarheden’. Ze werden met name gelezen door senioren, die een stap verder waren gaan denken dan de kerkelijke wereld.

Hoewel ik mij in 1994 losmaakte van mijn geloof, staan deze bijbelse tijdschriften mij nog steeds in het geheugen gegrift. Ze waren niet kerkelijk, niet dogmatisch en lieten een zeer verfrissend perspectief zien op dat, wat Heere Heeresma consequent ‘de Schrift’ noemde. Die Schrift was ‘zijn vaste grond’. Dat komt gelukkig naar voren in ‘Uitgelezen boeken’, zij het mager.

En hoewel Heeresma in interviews en brievenboeken zijn visie niet onder stoelen of banken steekt, zijn zijn verhalende boeken geen clichématige getuigenissen zoals men die in de EO-hoek tegenkomt. Hij houdt onze samenleving een lachspiegel voor, en hoewel hij dat doet vanuit zijn overtuiging, valt hij daar eigenlijk niemand mee lastig. Hij moraliseert niet openlijk, al kan je de lachspiegel die hij in zijn handen houdt beschouwen als een vorm van moraliseren.

Heeresma was niet wereldvreemd, al voelde hij zich een vreemdeling in deze wereld. Hij vond onze samenleving geheel overgoten met ‘dezelfde dipsaus’. Hij keek naar onze tijd vanuit een afstand. Hij maakte de oorlog mee in Amsterdam-Zuid, waarover hij twee prachtige boeken schreef, en zag daar zijn Joodse vrienden en vriendinnen verdwijnen. Dat was zijn vergelijkingsmateriaal. Onze ‘ontdek je plekje’-tijd vond hij verwend; iedereen had het maar over zijn emoties, volgens Heeresma iets wat wij gemeen hebben ‘met het gedierte des velds’. Misschien mede door de oorlog wantrouwde hij de emotie, en had hij meer met het verstand, dat ons in zijn optiek onderscheidde van andere organismen.

Het lijkt erop dat er sprake is van een Heeresma-revival. En die vindt plaats in de literaire wereld, niet in de christelijke. Die christelijke wereld kon slecht omgaan met de kritiek van de schrijver. Hij vond hun bijbelvertalingen niet helemaal betrouwbaar, en las liever de oorspronkelijke teksten. Er was in zijn ogen duidelijk sprake van een verschil tussen kerk en zijn geliefde Schrift, die niet zozeer een band vol dogma’s was, maar een bron van inzicht en studie. Hij vond dat het georganiseerde christendom te ver afdwaalde van zijn bron.

Zonder zijn Schriftvisie is Heeresma niet goed te doorgronden. Zijn standpunt dat we in een tijd leven waarin Hasjeem (Heeresma’s woord voor God) zich afgewend heeft van de aarde, een inzicht dat teruggaat op een diepzinnige uitleg van Handelingen 28:28, is zo fundamenteel voor de manier waarop hij naar onze wereld kijkt, dat je er niet aan voorbij kunt gaan. Al kan je zonder dit inzicht ook wel genieten van zijn verhalen.

Zoals blijkt in ‘Uitgelezen boeken’. Het zijn niet de truttigen, die daar over hem verhalen. En dat voelt bij mensen die hem gekend hebben, op de een of andere manier als een rechtvaardige zaak. Want als het nog niet duidelijk is, dan zeg ik het maar: Heeresma was een zeer oorspronkelijke persoonlijkheid en één van de allerbeste schrijvers uit de Nederlandse literatuur. En dat is temeer een prestatie, omdat hij geen enkele literaire ambitie had.

Dat ik hem heb mogen kennen, is een enorme rijkdom geweest. Hij heeft me aan het denken gezet op een manier die later of eerder niet is voorgekomen in mijn leven, en daarbij viel er altijd veel te lachen. Het was een leraar voor me, waaraan ik tot op de dag van vandaag plezier beleef.

http://www.uitgeverijdebuitenkant.nl/uitgelezen_boeken/ (Wat verderop in de rij op deze site vindt u het eresaluut aan Heere Heeresma.)

Advertenties

2 gedachtes over “VPRO zet Heere Heerersma-revival in!

  1. Bert Overbeek!
    We hebben elkaar afgelopen zaterdag niet gesproken, of nauwelijks, maar dit verhaal had ik graag in Uitgelezen Boeken gehad! Die eis van 500 woorden, daaraan hielden zich de plichtsgetrouwe mensen. BN’ers niet! Deze woorden van jou grijpen mij bij de strot, om met een Heeresma-tiitel te spreken. Hartelijk dank! Wie weet wat er nog in het vat zit?
    Zeer gegroet,
    Henk Reurslag

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s