Afgelopen zaterdag overleed Jan Berk (In Memoriam)

janAfgelopen zaterdag overleed Jan Berk. Voor velen een onbekende en verre naam. Maar niet voor mij. Jan Berk heeft veel invloed op mij uitgeoefend. Met name in de jaren negentig. In Zeist, zijn woonplaats, kennen ze hem wel. Als regisseur en acteur. Hij kon daar enorm gedreven over praten. Ooit ging ik met hem en een goede vriendin naar Hamlet. Hij raakte niet uitgepraat.

Jan was een man van het leven. Ik werkte met hem samen als briefschrijver bij NS Klantenservice tussen 1990 en 1992. En ondanks de enorme stroom klachten, viel er altijd wat met hem te lachen. Achter de schermen van after sales-afdelingen is sowieso humor nodig, om de niet altijd redelijke toon van klanten te kunnen relativeren.

Nou, dat lukte wel met Jan. Bij de intake van dossiers las hij alle klantenbrieven. Wij hoorden hem dan mompelen en mopperen. Want hij kon zich behoorlijk ergeren. Aan onredelijkheid. Hij had een Utrechtse tongval en liet zich van tijd tot tijd duidelijk horen. Dan keek hij over zijn bril en riep ‘Gods!’ of ‘Ja, op je bolle ogen.’

Natuurlijk vroegen wij altijd onmiddellijk wat er was. En dan werd hij scherp. Vlijmscherp.

‘Dit mens vindt dat we haar restitutie moeten geven, omdat ze het land na de oorlog heeft helpen opbouwen. Zo meteen gaat ze nog roepen dat ze bij het verzet heeft gezeten! Restitutie! Op d’r bolle ogen.’

Schijnheiligheid. Daar had hij een broertje dood aan. Zelf schreef ik hem ooit dat ik zo heerlijk in de tuin naar Mozart zat te luisteren. Kreeg ik een brief terug.

‘Volgens mij wordt het tijd voor het bejaardentehuis, Bert.’

 

Wij konden goed lachen. Niet zelden aan het bier in de binnenstad van Utrecht. Met onze collega’s. We hielden wel van een beetje drama in die dagen, bij Klantenservice. Uren heb ik met hem gesproken. Over mijn verliefdheden (want ik was altijd verliefd tot in het ziekelijke toe), het werk, mijn schrijfsels, zijn voorliefde voor literatuur en toneel, kortom: waarover spraken we niet?

Ko van Dijk en Gijs Scholten van Asschat waren zijn idolen, en hij leek een beetje op Ko van Dijk, al was hij een stuk slanker dan Ko. Maar hij kon diezelfde strenge blik hebben als hij over zijn bril keek. De filmwereld werd hem niet helemaal onthouden. Hij deed nog mee als figurant in films als ‘Een vlucht regenwulpen’ en ‘Soldaat van Oranje’.

 

Hij vertelde ook wel graag over zichzelf. Over zijn reizen naar Zuideuropese bestemmingen. De eindeloze wandelingen die hij daar maakte met zijn vrouw. Hij was er blij mee dat hij dat kon meemaken, wist het te waarderen.

‘Ik ben in 1939 geboren’ zei hij dan ‘Kan me de oorlog nog een beetje herinneren. Het was geen vetpot. Mijn moeder overleed toen ik nog jong was. Allemaal niet zo leuk. Dan weet je het leven wel te waarderen.’

En het leven waarderen, dat deed hij. Met alles wat daarbij hoorde. Sigaretten, wijntjes, biertjes en een boel lol. Ik ken maar weinig mensen die zo hard konden lachen als Jan Berk. En daarbij was hij erg uitgesproken.

Hoewel hij als vijftiger op kon gaan in de dramatiek van de dertigers die hem destijds omringden, was hij als geen ander in staat het drama terug te brengen tot zijn ware proporties. Hij genoot van het leven, en zeker ook van het zijne. Maar tegelijkertijd citeerde hij graag zijn vader die ooit gezegd had dat het leven ‘een wolk was die voor de zon langstrok’. Je ziet de schaduw op een grasveld voorbij trekken en dat was dat.

 

Jan Berk kende de finesses van de ironie. In de schreeuwerige wereld van de 21e eeuw is de nuance van deze stijlvorm nauwelijks meer waar te nemen. Hij wordt overschaduwd door het cynisme en sarcasme van cabaretiers. Hij had echter de ironie nog in zijn vingers, net als de bescheidenheid.  Ik vroeg hem bijvoorbeeld ooit waarom hij niet over zijn leven schreef. Hij kon namelijk voortreffelijk schrijven. Hij schudde met zijn hoofd.

‘Het heeft allemaal te weinig allure’.

 

Ik leerde van Jan. Veel. Hij was een aanvulling op mijn opvoeding. In gesprekken over mijn gedichten en verhalen gaf hij me erg veel mee. Hij vond dat ik ‘prachtig’ schreef, maar ‘niet eerlijk genoeg. Je moet dieper gaan, dan wordt het wat.’  

Hij gaf voorbeelden. Gabriel Garcia Marquez. Jean Paul Sartre. J.Voskuil. Hij diepte de voorbeelden uit. Tot op het bot. Hij kleedde de vorm uit, tot hij uitkwam op de kwetsbare kern van karakters of de schrijver zelf. Dat was uiteindelijk wat hem ook boeide; die kern.

 

Herschaalde kopie van IMG_6674 

 

Ik heb ook ongenadig op mijn donder gehad van hem. Als vriend vond hij dat hij me niet moest sparen. En als een echte vriend kreeg ik de kritiek ook ongezouten, en gelardeerd met humor. Of het nu om relaties met mensen ging, om schrijfsels, om mijn werk, Jan gaf altijd inzicht door de spiegel voor te houden. Dat leidde wel eens tot botsingen. 

Mede hierdoor zijn we ook nog enige tijd gebrouilleerd geweest, maar vorig jaar herstelde zich het contact via brieven. We moesten nog eens afspreken, vonden we. Het is er niet meer van gekomen.

 

Wat hij me leerde, was bescheiden over mijn verhalen en gedichten te blijven denken. Mijn gevoel te accepteren. En bovenal, mens te zijn en te blijven. Niet arrogant te worden. Want hij had nergens meer een hekel aan dan aan arrogantie.

‘Dat stoort me wel eens’ zei hij ooit in de lift van het 4e NS-hoofdgebouw ‘dat die hotemetoten je aankijken of je een stuk vullis bent’.

In Zeist kwam hij ze dan weer tegen. Keken ze naar hem in een toneelstuk van Shakespeare. Gingen ze hem toch anders behandelen.

‘Niemand heeft het recht te denken dat hij meer is dan een ander.’

En als iemand het wel deed, kreeg hij dat van Jan op de een of andere manier te horen.

 

Nu is hij dood. Met deze man gaat een rijke binnenwereld verloren. Een levensgenieter die met een kwinkslag probeerde de dingen terug te brengen tot hun ware proporties. Maar die daar soms te gedreven voor was. En dan per ongeluk wel eens uitbarstte. Het was een man die gevormd was door een enorme liefde voor leven, toneel en literatuur.

 

Hij geloofde niet in leven na de dood. Hij vond het zelfs wreed in een hiernamaals te geloven. Dan zou alles een gruwelijk spelletje zijn tussen een paar bovenaardse machten. Ik was het niet met hem eens. Ik heb altijd geloofd dat er een hiernamaals was, en dat we het daar allemaal goed zouden krijgen. Ik geloof natuurlijk dat dat nu ook met Jan mag gebeuren. Dat hij stiekem een beetje meekijkt naar dit stukje, en glimlacht en –met een sigaretje in zijn hand en een biertje aan de lippen, dat spreekt vanzelf- mompelt:

 

‘Gods, Overbeek. Het mag wel wat minder hoor. Rijke binnenwereld? Op je bolle ogen!’

Advertenties

11 gedachtes over “Afgelopen zaterdag overleed Jan Berk (In Memoriam)

  1. Bedankt voor het mooie stuk, al zou hij er vast wel een en ander op aan te merken hebben gehad… Ik heb het uitgeprint voor mijn moeder.
    Mijn vader heeft overigens erg mooie gedichten nagelaten. Daar willen we nog wel “iets” mee doen, ooit. Voorlopig hebben wij het nog veel te druk met wennen aan zijn afwezigheid.

  2. Dag Irene, heel fijn om je reactie te ontvangen. Ik ben ervan overtuigd dat hij nog wel een paar aanmerkingen zou hebben gehad, maar hij zou het er toch mee hebben moeten doen, want zo heb ik hem leren kennen. Ik hoop van harte dat jullie de pijn van zijn verlies op zo kort mogelijke termijn kunnen veranderen in de glimlach en de melancholie van de herinnering. Er is veel te herinneren aan deze man. Een prachtmens!

  3. Hoi Bert,

    Mooi stuk, treffend, en een mooie foto van hem ook. Dank je. Ook een herinnering: Een ontbijt, thuis bij ‘ons’ in Zeist. Is er iemand blijven logeren ? Ik zie wijnvlekken in een wit overhemd, en twee mannen met een behoorlijke kater…:-) heb geen idee meer of het door-de-weeks was of niet. Gegrinnik over een lange avond in de stad..

    Ik vind het leuk om te horen dat er herinneringen aan hem worden gekoesterd.

  4. ik heb het memoriam gelezen van jan . jan is mijn neef. ik ben kees kuijlenburg uit wilnis. mijn moeder was een zus van jan zijn vader.toen we jong waren is die vaak in wilnis geweest. naar de oorlog.om eten de halen bij de boeren.zijn ooms hier waren boeren eten zat.toe vallig kwam ik het memoriam tegen op mijn computer. mijn Email is cjkuylenburg@casema.nl

  5. Ook ik ken Jan Berk, maar van lang geleden en eigenlijk alleen als ‘vader’ van Eddy. En natuurlijk van de toneelstukken in de tuin van slot Zeist.

    Ik was eigenlijk altijd een beetje onder de indruk van hem, hij kon soms zo streng zijn had ik het idee als 8-jarige.

    • Hi Bas,

      wat grappig om te lezen dat je onder de indruk was van mijn vader. Ik herinner me nog een bioscoop bezoek met Eddy en een vriendinnetje van mij naar American wearwulf in Londen…. We waren allemaal nog te jong voor deze film… Je bent zelfs blijven slapen bij Eddy omdat je niet naar huis durfde….

      • Hi Dora,

        die dag herinner ik me ook nog, wat een enge film was dat! Die film heeft indruk gemaakt, denk op ons allemaal.
        Maar jullie als gezin hebben ook indruk op mij gemaakt, warm en veilig, een ieder was altijd welkom en werd met een glimlach begroet.

        Veel fijne herinneringen.

  6. Ik googlede de naam Jan Berk en zag dat hij was overleden, eerst dacht ik nog, er zijn wel meer Berken in Zeist maar toen ik de reactie van Dora en Eddie zag wist ik dat het degene was die ik moest hebben, Wij hebben n.l. 3 jaar naast hun gewoond in Zeist van 1969 tot 1972 en zij waren geweldige buurtjes, Jan was toen al helemaal bezig met toneel en een fijne vent.
    Ik had zo graag wat met hem van gedachten willen wisselen en weten hoe het met zijn vrouw en kinderen is.Ik vond de foto trouwens ook heel mooi en ik herkende hem nog wel, als de kinderen en zijn vrouw dit lezen, heel hartelijke groetjes van de fam. Ondunk, thans wonend in Schagen.

  7. Beste Lien,

    wat leuk om dit berichtje te lezen. Het is zo leuk om te zien wat deze weblog los maakt… Ik herinner me nog dat we een keer in schagen zijn geweest nadat jullie zijn verhuisd. Verder herinner ik me niet zo heel veel. Daar was ik nog te klein voor denk ik.

    Mijn moeder vond het ook leuk om wat te horen. Zij heeft geen email, maar als je het leuk vind is zij wel telefonisch te bereiken. 030-6959438

    Groetjes,

    Dora

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s