Mirjam Bolle beschijft Bergen Belsen in herkenbare beelden

mirjam bolleIn de jaren tachtig werd ik uitgenodigd voor een reis naar Israël door de ex-rector van het gymnasium in Tel Aviv, Meyer Viskoop. De reis was een gevolg van een discussie die ik met hem voerde over een Tenach-tekst, in de trein van Amsterdam naar Groningen. Meyer regelde vier dagen Jerusalem voor me. Mijn gastheren daar waren Menachem (Leo) Bolle en Mirjam Bolle-Levie, schrijfster van het boek dat ik hieronder noem.

Het waren orthodoxe joden. We vierden de sjabbat met ze, bezochten de synagoge en discussieerden. Er ontstond een band. De jaren daarna ontmoetten we elkaar tot 1991 één keer per jaar, wanneer ze in Nederland op visite waren. Ik ben het leven altijd dankbaar geweest voor de ontmoetingen met deze mensen.

Ik moest aan ze denken, dit weekend, toen ik het boek las dat Mirjam in 2005 liet verschijnen bij uitgeverij Contact. Het boek draagt de titel ‘Ik zal je beschrijven hoe een dag er hier uitziet’ en bevat dagboekbrieven uit Amsterdam, Westerbork en Bergen-Belsen. In één ruk las ik het boek uit.

Mirjam schrijft zoals ik haar heb leren kennen. Openhartig, direct en begrijpelijk. Over ervaringen die voor velen bijna niet te beschrijven zijn. Zeer indringend is de alledaagsheid van haar taal, waardoor het beeld dat je krijgt je als lezer meeneemt naar de werkelijkheid van die dagen.

Een gruwelijke werkelijkheid natuurlijk, die ze op eenvoudige wijze beschrijft. We krijgen informatie over de dagindeling in het kamp, het brallerige gedrag van de kampbewakers, de pesterijen en het kat-en-muisspeldat gespeeld werd door de nationaal-socialisten van die dagen.

Het grijpt je, omdat ze het beschrijvend houdt, in gewone taal. Tot aan het einde van de oorlog weet ze overeind te blijven in haar vergelijkingen van de kampsituatie met het Amsterdamse leven van voor de oorlog, en hierdoor realiseert ze zich dat de situatie waarin ze leeft ‘abnormaal’ is.

Dat is knap, te midden van mensonterende toestanden. Waar goede bekenden van je sterven door uitputting, honger en ziekten. Mirjam Bolle-Levie verstaat de kunst om onmiddellijk ‘boven de situatie’ te hangen, er vanuit een afstand naar te kijken. Ze beschrijft hoe de Duitsers bij gebrek aan paarden Joodse intellectuelen een beladen kar lieten trekken, waaronder een opperrabbijn. ‘Gewoon sadisme’ noemt ze het.

Ze schrijft over haar emoties, maar bijna nooit rechtstreeks vanuit haar emotie.  Zinnen als ‘ik voel me lam’ komen wel voor, maar ze zijn vrijwel steeds een excuus voor het feit dat ze niet zo gezellig is.

Toen ik vorige week in Theresienstadt was, werd ik opnieuw getroffen door de afschuwelijke werkelijkheid van de joden in de oorlog. Hitler heeft ze systematisch proberen uit te roeien. Hij stond daarmee in een lange traditie van westers-christelijke pogroms, maar sublimeerde die tot een niveau waarbij de hel een vakantieplaats moet zijn.

Al eerder deze week schreef ik daarover. Maar ik kan er nog steeds niet over uit. Dat mensen er toe in staat zijn om zo met hun medemensen om te gaan is kennelijk een werkelijkheid, maar hoe haal je het in je hoofd om mensen in een systeem te zetten, waarin ze systematisch worden uitgehongerd, ziek worden gemaakt, uren in de vrieskou moeten staan in te dunne kleren, structureel te kort te laten slapen en ze massaal te vernietigen?

Ik kocht voor de verdere documentatie nog een film over Hitler uit 1951, ‘Mein Kampf’. Ik zag hoe het begon. Met het wegvagen van de nuance. Met het inspelen op angsten en sentimenten van een volk dat zich bedreigd voelde. Vol vuur, vol passie en toeweiding sprak Hitler de Duitse massa’s toe. Wat me vooral opviel in de toespraken was de felheid, maar ook het gebrek aan gevoel voor humor. Dat is kenmerkend voor iedere fanaticus. Hij lacht niet tijdens zijn toespraken.

Laat het toch maar een les zijn, denk ik dan. Hoe moeilijk het ook is om je voor te stellen doe dergelijke dingen zijn geweest. De Engelse popzanger zong ooit It begins with a blessing and it ends with a curse. Het boek van Mirjam Bolle laat dit zien. In menselijke taal. In herkenbare woorden.

Oppassen met ongenuanceerdheid. Oppassen met angst voor het andere. Dat zijn de conclusies. We zijn allemaal mensen. En deze wereld is niet van ons. We hebben hem maar geleend.

Mirjam Bolle, ‘Ik zal je beschrijven hoe een dag er hier uitziet’, Uitgeverij Contact, 2005, ISBN 90-254-2693-X (Centrum voor Holocaust en Genocidestudies)

Advertenties

3 gedachtes over “Mirjam Bolle beschijft Bergen Belsen in herkenbare beelden

  1. Ha Gijs,

    Zeer onbehouwen en volkomen onaanvaardbaar natuurlijk. Maar ik ken je. Rauw, cynisch, maar in de oorlog waarschijnlijk behorend tot het verzet of de minderheid die de joden zou hebben geholpen onder te duiken.

    Ik weet nog hoe we in de jaren zeventig moesten lachen om Neerlands Hoop, met de vader van Monique W. die kanker had om grappen die over kanker gingen.

    Die man had daar meer mee, dan met schijnheilig medelijden. Van ‘Oh, wat erg’ en zo. Onwaarachtigheid stond hem tegen. En bij jou moet dat zo ongeveer je allergie zijn. Een ander punt is dat tegenwoordig alles mag in humor. Dus ook grappen maken over dit soort mensonterende toestanden.

    Wat vind je, is er nog zoiets als een moraal in humor?

  2. Bert,

    Natuurlijk is er moraal in humor.
    Net zoals er moraal is in zaken als religie, humanisme en zaken doen.
    Maar die liggen volgens mij niet zo vast. Kortom ik ben cynisch, maar onmenselijk? Maar een zekere krommin n zaken heb ik een voorkeur voor. Trek dingen uit zijn verband en plaatrs ze in een nieuw kader. Ja dat doe ik graag en naar ik hoop goed. Maar schrijvers en marketing, hoe zit het daar eigenlijk mee? Ik verwerp de nazi gedachte maar marketing waren ze in zekere zin goed in. Heeft ze ver gebracht, zelfs tot aan de afgrond. Ik be zelf zeer gelukkig, maar daarom niet minder cynisch. Dus blijf dicht bij jezelf.

    Gijs

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s