Gruwelijke wreedheid in rustiek decor: Theresienstadt

Herschaalde kopie van IMG_6162In de jaren tachtig las ik een tekst. Ik moest er aan denken toen ik afgelopen zondag in Terezin, beter bekend als Theresienstadt, was. Ik weet niet meer precies van wie de tekst was, maar het betrof een Joodse kampoverlevende. De man werd geïnterviewd. Hij vond dat er na Auschwitz, Birkenau en Theresienstadt geen woorden meer waren. Op de plaatsen zelf zou ‘eigenlijk’ geen gras meer mogen groeien, geen leven meer mogen opschieten; alles zou moeten verdorren en verstillen. Ik begreep dat, was het met hem eens. (Copyright bijgeplaatste foto, 2009, Bert Overbeek)

Maar er groeit gras in Theresienstadt. En niet alleen gras. Het is zelfs een uitgesproken lommerrijke omgeving, zo stelde ik vast, waar je langs de weg zomaar otters en herten tegen kunt komen. En in de ruimtes waar in de oorlog mensen op elkaar werden gepropt, werden uitgehongerd en onder erbarmelijke omstandigheden hun dagen te slijten hadden, daar hebben zwaluwen een nestje gebouwd.

Theresienstadt ademt teveel voor een plaats waar mensen zonder proces zijn opgehangen en afgeschoten, systematisch zijn vernederd, zeer sadistisch zijn gemarteld en in ondervoede toestand zwaar werk moesten doen. Met altijd een man met een stok en een hond in de buurt.

De vernederingen waren geraffineerd en van de ergste soort. In de kampbarakken waar de ernstige ziekten, mijten en luizen ruim vertegenwoordigd waren, hingen bordjes als ‘Voor het eten de handen wassen’. En eten was ook nauwelijks eten te noemen.

Behandel mensen als ratten, en ze gaan denken dat ze het zijn. En erger, de omgeving gaat denken dat ze het zijn. Misschien dat dat nog iets verklaart van het gemak waarmee de kampbeulen mensen martelden en zonder al te veel scrupules door een lange gang van 500 meter naar de ‘poort des doods’ voerden. De schoften.

Die gang van 500 meter voelt macaber. Loop er met een gezelschap doorheen en ga dan eens achteraan lopen. Je hoort het geluid van de laarzen van één van de mensen en je hebt niet veel verbeelding nodig om je voor te stellen hoe het geluid van Duitse laarzen klonk. Dat lukt moeilijker wanneer je de ‘rustieke’ plaats waar de executieplekken en de massagraven bereikt.

Binnen de muren van het Habsburgse fort dat het concentratiekamp Theresienstadt was, werd je geëxecuteerd in kleur. En niet in zwart wit zoals veel foto’s en films je laten geloven. Juist dat ademende land, juist de kleur maken het zeer beklemmend. Juist het feit dat mensen in lentelicht, met overal fluitende vogels en bloeiende bloemen, anderen kunnen treiteren en slaan en doden, dat is zo geweldig bedrukkend.

 

De dood kiest soms prachtige landschappen uit voor terreur of moord, dacht ik toen ik de poort uit liep. Bizar idee. Je zou verwachten dat op plekken van genocide geen bloem meer groeide. Zoals die man in de jaren tachtig al zei. ‘Eigenlijk’ zou er geen gras meer mogen groeien.

Concentratiekampen zijn het faillissement van de menselijke ideologie. Dat is een pittige zin, dat realiseer ik me. Ideologieën, denkbeelden en religies lijken altijd mensen met andere ideologieën, denkbeelden en religies te moeten vernietigen. En je kunt je het leed niet voorstellen.

Toen ik de zwaluwen zag, en de otters en het hert, dacht ik plotseling: misschien is het maar beter zo. Misschien moeten we de natuur de plaatsen maar laten overwoekeren en de valsheid, de pesterijen, de ongemeen wrede martelingen en het moorden laten bedekken door wat God er zelf wil laten opkomen.

Daarmee zijn echter niet de tallozen vergeten die gemarteld en vermoord werden zonder dat ze maar één misdaad in hun leven hebben gepleegd. We moeten niet vergeten dat we daar als mensen toe in staat zijn.

Nee. Dat mogen we niet vergeten.

Advertenties

2 gedachtes over “Gruwelijke wreedheid in rustiek decor: Theresienstadt

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s